AI als onderzoekassistent

Laat AI je op een controleerbare manier helpen bij je onderzoek.

Van het bedenken van ideeën en kritische vragen tot het opsporen van bronnen en het nakijken van een concept-verhaal: LLM’s geven inmiddels verbluffende resultaten. In deze training leer je verschillende AI-modellen te gebruiken zonder jezelf of bedrijfsgeheimen over te leveren. Jij blijft stevig in het zadel en beslist wat je doet met de suggesties van AI. We gebruiken AI is dus niet als schrijfautomaat.

Doelgroep

Deze training is voor journalisten, onderzoekers, podcast- en documentairemakers, communicatiespecialisten en medewerkers van ngo’s die zelfstandig of in teamverband aan een diepgravend onderzoek werken. De aanpak is geschikt voor zowel professionals die nog weinig ervaring hebben met AI, als voor gevorderden die hun AI-gebruik willen verbeteren en structureren.

De training draait om het toepassen van AI, niet om het beoordelen van de maatschappelijke, morele en ecologische aspecten (zie toelichting onderaan deze pagina). Daar kunnen we best even over discussiëren en ik kan je verwijzen naar eerlijke en zinvolle publicaties, maar dit is niet het doel van de training. We gaan ervan uit dat je oprecht nieuwsgierig bent naar hoe de techniek je onderzoekswerk lichter en leuker kan maken.

Wat je leert

• Werken met Perplexity
• Toepassen van Sonar websearch, verschillende modellen en de opties ‘Projecten’ en ‘Computer’
• Prompts schrijven die controleerbare antwoorden teruggeven
• Prompts laten maken of verbeteren door AI zelf
• Sterke pompts vinden die door anderen zijn gemaakt en getest
• Antwoorden van AI stress-testen
• Taken laten uitvoeren door AI
• Koppelingen maken met andere software (b.v. Google Drive en Notion)
• Misstanden opsporen met AI
• Hypotheses, tijdlijnen en bronnenkaarten verbeteren met AI
• Documenten en actoren opsporen met AI
• Feiten checken met AI
• Onderwerpen en personen analyseren met AI
• Interviewvragen aanvullen met AI
• Documenten vertalen, samenvatten, analyseren en vergelijken met AI
• Datasets opsporen en analyseren met AI
• Eindredactie met AI (structuur, stijl, inhoud)
• Kwaliteitscontrole met AI (red-team-beoordeling van het conceptverhaal)

Opzet

De opbouw volgt de stappen van de Story-Based Inquiry methode: we gebruiken AI om onderwerpen te vinden, onze hypothese, tijdlijn en bronnenkaart te verbeteren, bronnen op te sporen, onze vragenlijst aan te vullen, documenten en datasets te analyseren en ons concept-verhaal te beoordelen. We zetten AI vooral in om te zoeken, te structureren en te bevragen, maar niet om te schrijven. Het is een toegewijde assistent in een controleerbare onderzoeksketen.

Werkvormen

De training combineert compacte uitleg met voorbeelden en oefeningen. De deelnemers passen de prompts toe op de onderdelen en documenten van hun eigen onderzoek. De resultaten worden daarna in de groep besproken.

Duur

Een dag. De exacte duur, planning en vorm — bijvoorbeeld incompany, online of op locatie — kunnen worden afgestemd op de organisatie en de beschikbare tijd.

Resultaat

Na de training kun je:

• AI inzetten om een brede onderzoeksvraag om te zetten in een toetsbare, journalistieke hypothese.
• Stakeholders, documenten en datasets grondig en systematisch opsporen.
• AI-antwoorden dwingen tot controleerbare output: bronvermelding, letterlijk citaat, onzekerheidslabel en onderscheid tussen feit, interpretatie en lacune.
• Lange documenten analyseren zonder AI als samenvattende autoriteit te behandelen.
• Interviewvragen maken op basis van het opgebouwde dossier.
• AI gebruiken als kritische tegenlezer en red team vóór publicatie.

Toelichting

Dit is hoe ik persoonlijk, na twee jaar intensief testen, denk over AI:

Het is het beste dat ons journalisten ooit is overkomen, het is slechtste dat ons ooit is overkomen.

AI is momenteel in handen van mensen die we niet kunnen vertrouwen. Het slurpt energie. Het steelt van media en creatievelingen. AI heeft de potentie ons vak helemaal uit te hollen. Deze bedreigingen moeten snel worden afgewend. Journalisten moeten daar bovenop zitten.

Tegelijk is AI de mooiste innovatie die ik in ruim dertig jaar in het vak heb meegemaakt; op dezelfde hoogte als internet en de laptop. Het is een fascinerend stuk techniek waardoor we sneller en beter ons werk kunnen doen. Wie wil er nu niet een toegewijde assistent die meestal bruikbare suggesties doet en vervelende of tijdrovende klusjes van je overneemt?

In hun baanbrekende boek “Journalism in the age of AI” stellen auteurs Lewis, Zamith en Dodds dat elke technologie in de geschiedenis mede gevormd werd door de gebruikers. De ‘Houses of AI’, zoals zij ze noemen, (OpenAI, Antropic, Google, Meta etc.) hebben weliswaar hun eigen snode plannen, maar moeten de technologie wel zien te verkopen. Ze zullen dus uiteindelijk ook rekening moeten houden met ónze wensen.

Dít is het moment, stellen de auteurs, voor journalisten om hun eisen op tafel te leggen: zó willen wij AI gebruiken. In plaats van de techniek te negeren (wat lastig wordt) kunnen we beter proberen haar zoveel mogelijk naar onze hand te zetten — door veilige en nuttige toepassingen te bedenken en tegelijkertijd de amorele kanten van de AI-huizen in onze kolommen en zendtijd te bestrijden.